Жаңалықтар

ТАРИХ ПЕН ЫНТЫМАҚТАСТЫҚТЫҢ РӘМІЗІ: ТАШКЕНТТЕГІ ТӨЛЕ БИ КЕСЕНЕСІ

ТАРИХ ПЕН ЫНТЫМАҚТАСТЫҚТЫҢ РӘМІЗІ:
ТАШКЕНТТЕГІ ТӨЛЕ БИ КЕСЕНЕСІ

Қазақ халқының ұлы мемлекет қайраткерінің есімі сақталған тарихи орын

Үш ұлы бидің бірі

Төле би Әлібекұлы (шамамен 1663–1756) қазақ халқының әйгілі мемлекет қайраткері, биі әрі данышпан шешені ретінде тарихта қалды. Ол Қазақ хандығында халық бірлігі мен мемлекеттің тұтастығын нығайтуға үлес қосқан тұлғалардың бірі саналады.

Төле би қазақ халқының үш ұлы биі — Төле би, Қазыбек би және Әйтеке би қатарында ерекше құрметтеледі. Оның есімі әділ билік айту, парасатты кеңес беру және дауларды бітіммен шешу дәстүрімен тығыз байланысты.

Төле би «Жеті жарғы» деп аталатын құқықтық ережелер жинағын қалыптастыруға қатысқан тарихи тұлғалардың бірі ретінде аталады. Оның қызметінде ел мүддесін қорғау, ру-тайпалар арасындағы келіспеушіліктерді реттеу және сыртқы қауіп-қатерге қарсы бірлікті сақтау маңызды орын алды.

Тағдыры Ташкентпен сабақтас

Төле бидің өмірінің соңғы кезеңі Ташкентпен байланысты. Қазақстанның ресми дереккөздерінде оның 1743–1749 жылдары Ташкентті басқарғаны және осы қалада жерленгені көрсетіледі. Тарихи әдебиеттерде оның қайтыс болған жылы 1756 жыл деп беріледі.

Оның қабірі Ташкенттегі Шайхантахур тарихи кешенінің аумағында орналасқан. Кесене халық арасында Қалдырғаш би кесенесі деген атпен де белгілі. Ғимараттың өзі XV ғасырдың бірінші жартысына жататын сәулет ескерткіші ретінде сипатталады. Демек, кесене Төле би қайтыс болғанға дейін әлдеқайда бұрын салынған; кейін оның қабірі осы тарихи орынмен байланыстырылған.

Кесененің ең көзге түсетін ерекшелігі — биік, сүйір, пирамида тәрізді күмбезі. Кірпіш қалау үлгісі, порталындағы өрнекті қаптамалар мен күмбез пішіні ескерткішке ерекше көрік береді.

Өзбекстан мен Қазақстанды байланыстыратын рухани көпір

Төле би кесенесінің Ташкентте орналасуы бауырлас екі халықтың тарихы мен мәдени байланыстарының терең сабақтастығын еске салады. Бүгінде бұл орынға Қазақстаннан зияратшылар, тарихшылар мен туристер келіп тұрады.

2022 жылғы 22 желтоқсанда Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Өзбекстанға жасаған мемлекеттік сапары барысында Төле би кесенесіне зиярат етті. Бұл сапар ескерткіштің екі ел арасындағы тарихи-рухани байланыстардағы орнына деген назарды тағы да арттырды.

Кесене — тек бір халықтың тарихи жадын сақтайтын орын ғана емес. Ол Ташкенттің көпқабатты тарихын, өңір халықтары арасындағы ғасырлар бойғы көршілік пен мәдени ықпалдастықты да айғақтайды.

Тарихи мұраны сақтау — ортақ жауапкершілік

Төле би кесенесінің тарихын зерттегенде ғылыми дереккөздерге сүйеніп, ескерткіштің бастапқы сәулеттік қабаттары мен кейінгі жөндеу кезеңдерін бір-бірінен ажырата қарау маңызды. Сонымен қатар зиярат орнының қазіргі жай-күйі, қорғау мәртебесі және реставрация жұмыстары туралы жауапты мекемелерден тұрақты түрде мәлімет алып отыру қажет.

Ескерткішті көздің қарашығындай сақтау, оның тарихы туралы сенімді мәліметтерді көпшілікке жеткізу және жас ұрпақты тарихи мұраға құрметпен қарауға тәрбиелеу — Өзбекстан мен Қазақстанға ортақ міндет.

Өйткені тарих халықтарды ажыратпайды, керісінше, оларды жақындастыратын рухани көпірге айналады. Ташкенттегі Төле би кесенесі — осындай ортақ тарихи жадтың жарқын нышандарының бірі.